Đóng vai luyện tập bán hàng hiệu quả khi buổi tập ngắn, chừng ba mươi phút, có thẻ vai khách viết sẵn, chia ba người một nhóm (người bán, người khách, người quan sát) và mỗi lượt chỉ nhận xét một điểm giữ, một điểm sửa. Kéo dài hơn một tiếng hay để cả đội đứng xem một người diễn là cách nhanh nhất khiến nhân viên sợ buổi tập.
Bài này đi từ lý do phải nói thành tiếng, cách soạn thẻ vai, cách chia vai, trình tự ba mươi phút, bốn cấp độ khó, công thức nhận xét, đến những lỗi khiến buổi đóng vai thành buổi trêu nhau. Cách làm dùng được cho cửa hàng thời trang, điện máy, spa, phòng khám hay trung tâm ngoại ngữ.
Vì sao đọc kịch bản không đủ, phải nói thành tiếng
Nhân viên mới đọc kịch bản thì gật gù, thấy dễ. Đến lúc có khách thật đứng trước mặt, câu chữ biến mất, chỉ còn lại câu quen miệng nhất: "Chị cần gì ạ?" Lý do đơn giản: đọc và nói dùng hai việc khác nhau của trí nhớ. Một câu phải được nói ra miệng vài lần mới thành phản xạ, cũng như học đi xe máy không thể chỉ đọc sách hướng dẫn.
Đóng vai cũng là chỗ an toàn để sai. Sai trước mặt đồng nghiệp trong phòng kho thì chỉ cười một chút, sai trước mặt khách thì mất khách. Người mới được phép vấp, được nói lại, được hỏi "Chỗ này em nên nói sao hả chị?" mà không ai đánh giá.
Ngoài ra, đóng vai giúp người cũ nhìn ra thói quen xấu của chính mình. Một chị bán lâu năm có thể chưa bao giờ để ý mình hay ngắt lời khách. Khi ngồi vai người quan sát và thấy người khác làm đúng điều đó, chị sẽ tự nhận ra. Vì thế buổi đóng vai nên có cả người mới lẫn người cũ, không chỉ dành cho người mới.
Soạn thẻ vai khách: mỗi thẻ một người cụ thể
Thẻ vai là mảnh giấy nhỏ ghi người khách là ai, muốn gì và giấu điều gì. Người đóng khách đọc thẻ, người bán không được xem. Vài thẻ mẫu cho cửa hàng giày dép:
- Thẻ 1, cô Hoa, 55 tuổi: mua giày cho mình đi bộ buổi sáng. Hơi đau gót chân. Ngân sách khoảng tầm trung. Chỉ nói ra chuyện đau gót nếu được hỏi về thói quen đi lại.
- Thẻ 2, anh Tuấn, 30 tuổi: mua quà sinh nhật vợ, không biết cỡ chân. Ngại hỏi, cứ nói "để anh xem đã". Sẽ mua nếu nhân viên gợi ý được cách đổi cỡ sau.
- Thẻ 3, chị Mai, 28 tuổi: đã xem mẫu này ở cửa hàng khác, rẻ hơn một chút. Muốn biết vì sao ở đây đắt hơn. Không thích bị nói xấu nơi kia.
- Thẻ 4, bạn Linh, 19 tuổi, đi cùng bạn: chỉ đi dạo, chưa định mua. Sẽ thấy phiền nếu bị hỏi dồn. Có thể quay lại hôm khác nếu được đối xử dễ chịu.
- Thẻ 5, chú Bình, 62 tuổi: nói nhỏ, nghe hơi kém, hỏi lại nhiều lần. Muốn mua dép đi trong nhà. Khó chịu nếu bị nói to như quát.
Mỗi thẻ có một điều giấu kín là phần quan trọng nhất. Nó buộc người bán phải hỏi đúng câu mới tìm ra, đúng như với khách thật. Soạn chừng mười thẻ, xoay vòng dùng trong một tháng rồi viết thêm từ những khách thật vừa gặp.
Chia ba vai: người bán, người khách, người quan sát
Người bán. Là người đang tập. Được dừng lại một lần trong lượt để hỏi người quan sát, bằng câu "Cho em dừng một chút". Không được xem thẻ vai trước.
Người khách. Đóng theo thẻ, không cố làm khó hơn thẻ ghi. Lỗi hay gặp là người đóng khách diễn quá lên, thành khách cực kỳ khó tính chỉ để làm bạn mình bí. Nhắc trước: "Đóng như khách bình thường, chỉ hé điều giấu kín khi được hỏi đúng."
Người quan sát. Cầm một tờ phiếu ngắn, chỉ ghi câu nói cụ thể của người bán, không ghi nhận xét chung kiểu "chưa tự tin". Ghi "Câu đầu là: chị mua gì ạ" thì người bán biết ngay phải sửa chỗ nào.
Xoay vai sau mỗi lượt. Mỗi người đều phải làm cả ba vai. Đóng khách giúp nhân viên hiểu cảm giác bị hỏi dồn; ngồi quan sát giúp họ nghe ra câu thừa.
Trưởng ca không đóng vai khách. Nếu trưởng ca đóng khách, nhân viên căng thẳng gấp đôi. Trưởng ca nên đi vòng giữa các nhóm, nghe và chỉ góp ý ở phần tổng kết cuối buổi.
Phiếu quan sát chỉ có bốn dòng. Câu chào đầu tiên là gì; hỏi nhu cầu được mấy câu, đó là những câu nào; khách nói băn khoăn thì người bán đáp gì; câu cuối cùng trước khi khách đi là gì. Bốn dòng này đủ để nhận xét, không cần thêm ô điểm hay ô xếp loại.
Trình tự một buổi tập 30 phút
Khung dưới đây hợp với nhóm từ ba đến chín người, chạy trước giờ mở cửa hoặc giờ vắng khách đầu chiều.
- Phút 0 đến 3: trưởng ca nói chủ đề hôm nay, ví dụ "khách chỉ xem rồi đi". Đọc to câu mẫu trong kịch bản cho chặng ấy.
- Phút 3 đến 5: chia nhóm ba người, phát thẻ vai úp mặt, phát phiếu quan sát.
- Phút 5 đến 11: lượt một. Ba phút diễn, hai phút người quan sát đọc ghi chép, một phút người bán nói mình muốn làm lại câu nào.
- Phút 11 đến 17: xoay vai, lượt hai với thẻ khác.
- Phút 17 đến 23: xoay vai, lượt ba.
- Phút 23 đến 30: cả đội đứng lại, mỗi nhóm kể một câu nói hay nhất vừa nghe được. Trưởng ca ghi lên giấy, câu nào tốt thì đưa vào kịch bản.
Ba phút cho một lượt diễn nghe ngắn, nhưng một lượt tiếp khách thật ở chặng chào và hỏi nhu cầu thường chỉ dài chừng ấy. Giữ ngắn để ai cũng được tập, thay vì một người diễn mười phút còn cả đội ngồi chờ.
Nếu số người không chia hết cho ba, nhóm dư một người thì thêm một người quan sát; dư hai người thì cho hai người ấy luyện cặp, thay nhau bán và đóng khách. Đừng để ai đứng ngoài xem, vì người đứng ngoài là người về sau hay nói "buổi tập chẳng được gì".
Tăng độ khó theo bốn cấp
Đừng cho người mới tập ngay với khách nóng tính. Lên cấp khi người tập làm ổn hai lượt liên tiếp ở cấp hiện tại.
| Cấp | Kiểu khách | Mục tiêu tập | Ví dụ thẻ |
|---|---|---|---|
| 1 | Khách dễ, biết mình muốn gì | Chào đúng lúc, xưng hô đúng, hỏi một câu nhu cầu | Chị cần mua áo sơ mi trắng đi làm, cỡ M |
| 2 | Khách chưa rõ nhu cầu | Hỏi ba câu để tìm ra, nhắc lại cho khách xác nhận | Anh mua quà cho mẹ nhưng chưa biết mua gì |
| 3 | Khách có băn khoăn | Nghe hết lý do, trả lời không cãi, không ép | Chị thấy giá cao hơn nơi khác |
| 4 | Khách khó chịu hoặc vội | Giữ giọng bình tĩnh, nói ngắn, biết khi nào nhờ người khác | Chú đến đổi hàng, đang bực vì phải đi lại hai lần |
Ở cấp ba và bốn, người đóng khách được đổi ý giữa chừng, như đang xem giày thì chuyển sang hỏi dép, vì khách thật cũng hay làm vậy. Người bán tập theo kịp mà không tỏ ra bực, câu đáp gợi ý: "Dạ được chị, để em lấy mấy mẫu dép cho chị so luôn nhé."
Phần lớn nhân viên mới cần hai đến ba tuần ở cấp một và hai. Cấp bốn chỉ nên tập khi người đó đã tự tiếp khách thật được ít nhất một tháng, để họ có trải nghiệm thật làm chỗ dựa.
Nhận xét sau mỗi lượt: một điều giữ, một điều sửa
Người quan sát chỉ nói hai câu. Câu thứ nhất là điều nên giữ, phải dẫn đúng lời người bán: "Lúc em hỏi chị ấy hay đi bộ mấy giờ, câu đó hay, nhờ thế mới ra chuyện đau gót." Câu thứ hai là một điều sửa, cũng dẫn đúng lời và đưa câu thay thế: "Câu đầu em nói chị mua gì ạ, lần sau thử chị cứ xem thoải mái nhé xem sao."
Chỉ một điều sửa, không phải năm. Người vừa diễn xong đang hồi hộp, nghe năm lỗi một lúc thì không nhớ được lỗi nào, chỉ nhớ cảm giác bị chê. Một điều sửa, lượt sau làm được, là đủ một bước tiến.
Tránh nhận xét về con người: "em nhút nhát quá", "em nói chuyện không có duyên". Những câu ấy không chỉ ra phải làm gì khác, và làm người nghe co lại. Nhận xét về câu nói và việc làm, như "em nhìn xuống sàn khi chào" hay "em nói giá trước khi hỏi chị ấy dùng vào việc gì", thì người nghe sửa được ngay buổi sau.
Lỗi hay gặp khi tổ chức đóng vai
Phần lớn cửa hàng thử đóng vai một hai lần rồi bỏ, vì một trong những lỗi sau:
- Cho một người diễn trước cả đội. Người diễn run, người xem chán. Chia nhóm ba người chạy song song.
- Người đóng khách cố làm khó. Buổi tập thành trò chọc nhau, người bán thấy bất công. Nhắc đóng đúng thẻ.
- Nhận xét dài, chê nhiều. Giữ công thức một giữ, một sửa.
- Tập không gắn với ca thật. Tập xong không ai để ý xem hôm đó có nói được câu mới với khách thật không. Cuối ca, trưởng ca hỏi một câu: "Hôm nay em dùng được câu mới mấy lần?"
- Tổ chức sau giờ làm khi ai cũng mệt. Tốt hơn là trước giờ mở cửa hoặc giờ vắng khách.
- Chỉ tập tình huống hiếm. Khách say, khách quay video thì nên biết, nhưng chín phần mười buổi tập nên dành cho chặng chào, hỏi nhu cầu và khách nói để suy nghĩ, vì ngày nào cũng gặp.
Một mẹo nhỏ để đo xem đóng vai có tác dụng không: trước khi bắt đầu, ghi lại câu chào và câu hỏi đầu tiên mà mỗi người hay dùng. Một tháng sau nghe lại. Nếu câu đã đổi, buổi tập đang chạy đúng.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên tổ chức đóng vai một lần?
Hai lần mỗi tuần, mỗi lần ba mươi phút, tốt hơn một buổi dài hai tiếng mỗi tháng. Nói lặp đi lặp lại trong thời gian ngắn mới biến câu mẫu thành phản xạ khi đứng trước khách thật.
Nhân viên ngại đóng vai, cứ cười suốt thì làm sao?
Lượt đầu cười là bình thường, cứ để họ cười. Chia nhóm nhỏ ba người thay vì đứng trước cả đội, cho người ngại đóng vai khách trước, và giữ lời nhận xét nhẹ nhàng. Sau hai ba buổi phần lớn sẽ quen.
Cửa hàng chỉ có hai người thì đóng vai thế nào?
Hai người thay nhau làm người bán và người khách, bỏ vai quan sát. Người đóng khách sau lượt diễn kiêm luôn việc nhận xét một điều giữ, một điều sửa. Có thể dùng điện thoại ghi âm lượt diễn để tự nghe lại, rồi xoá đi.
Có nên chấm điểm trong buổi đóng vai không?
Không nên chấm điểm số trong buổi tập. Buổi tập là chỗ được phép sai; chấm điểm làm nhân viên sợ và diễn cho an toàn. Việc đánh giá nên làm bằng phiếu chấm khi họ tiếp khách thật, tách hẳn khỏi buổi luyện.
Lấy tình huống cho thẻ vai ở đâu?
Lấy từ khách thật tuần trước. Cuối mỗi ca, nhờ nhân viên ghi một khách làm mình lúng túng, đổi tên và chi tiết riêng tư đi rồi viết thành thẻ. Thẻ lấy từ thực tế bao giờ cũng sát hơn thẻ tưởng tượng.
Đóng vai có thay được việc kèm người mới ngoài quầy không?
Không thay được, chỉ bổ sung. Đóng vai giúp người mới thuộc câu và bớt run; đứng cạnh người cũ khi có khách thật giúp họ học cách đọc nét mặt, giờ đông vắng và những chuyện không viết ra được.