Một phiếu đánh giá nhân viên bán hàng khi tiếp khách nên chấm những việc nhìn thấy và nghe thấy được trong một lượt khách, chừng mười hai tiêu chí chia theo sáu chặng, mỗi tiêu chí chỉ đánh "có", "chưa" hoặc "không áp dụng". Chấm thang điểm một đến mười hay chấm "thái độ tốt, khá, trung bình" thì người chấm nào cũng ra một kiểu, và nhân viên không biết phải sửa gì.
Dưới đây là mẫu phiếu mười hai tiêu chí, lý do nên chấm có hoặc chưa, ai chấm và chấm lúc nào, cách chỉnh phiếu cho spa hay phòng khám, cách trao phiếu cho nhân viên trong mười phút, và những lỗi khiến phiếu chấm thành công cụ gây ức chế thay vì giúp người ta tiến bộ.
Chấm hành vi nhìn thấy được, không chấm "thái độ"
Phiếu chấm hỏng nhiều nhất ở chữ "thái độ". Một trưởng ca ghi "thái độ chưa nhiệt tình", nhân viên đọc xong chỉ thấy bị chê mà không biết lần sau làm khác đi thế nào. Thái độ là thứ người chấm đoán ra từ hành vi, và mỗi người đoán một kiểu. Có trưởng ca thích nhân viên đon đả, có trưởng ca lại thấy đon đả là làm phiền khách.
Thay vào đó, viết tiêu chí thành việc cụ thể mà hai người chấm khác nhau đứng xem cùng một lượt sẽ ra cùng một kết quả. Ví dụ "chào khách trong vòng mười giây khi khách bước qua cửa", "hỏi ít nhất hai câu về việc khách dùng món hàng vào đâu trước khi giới thiệu", "nhắc lại nhu cầu của khách bằng một câu". Ai đứng xem cũng thấy được có làm hay không.
Một phép thử nhanh cho từng tiêu chí: đưa cho nhân viên đọc và hỏi "Em đọc dòng này có biết phải làm gì không?" Nếu nhân viên phải hỏi lại "thế nào là chuyên nghiệp ạ", dòng đó cần viết lại. Tiêu chí tốt là tiêu chí người bị chấm tự kiểm được ngay trong ca.
Mẫu phiếu mười hai tiêu chí
Phiếu dưới đây dùng cho cửa hàng bán lẻ có khách vào xem trực tiếp. Cột cuối để trống, người chấm ghi lại đúng câu nhân viên nói ở những ô đánh "chưa".
| Chặng | Tiêu chí | Có / Chưa / Không áp dụng | Ghi câu nói thật |
|---|---|---|---|
| Chào | 1. Chào trong vòng mười giây khi khách vào | ||
| Chào | 2. Xưng hô hợp tuổi khách, không gọi trống không | ||
| Mở chuyện | 3. Để khách tự xem, đứng cách hai bước, không đi sát | ||
| Mở chuyện | 4. Mở chuyện bằng câu gắn với món khách đang xem | ||
| Hỏi nhu cầu | 5. Hỏi ít nhất hai câu về việc dùng trước khi nói giá | ||
| Hỏi nhu cầu | 6. Nhắc lại nhu cầu để khách xác nhận | ||
| Giới thiệu | 7. Đưa ra hai hoặc ba lựa chọn, không bày quá nhiều | ||
| Giới thiệu | 8. Nói khác biệt bằng chuyện dùng hằng ngày, không đọc thông số | ||
| Băn khoăn | 9. Để khách nói hết lý do ngần ngại, không ngắt lời | ||
| Băn khoăn | 10. Thông tin chính sách nói đúng, không hứa ngoài quy định | ||
| Chốt hoặc tiễn | 11. Hỏi ý khách trước khi chốt, không ép | ||
| Chốt hoặc tiễn | 12. Tiễn khách chưa mua bằng một câu cảm ơn |
Mười hai dòng nghe nhiều, nhưng người chấm chỉ cần đứng xem một lượt khách năm đến mười phút là điền xong. Tiêu chí số 10 là dòng duy nhất mang tính bắt buộc tuyệt đối: nhân viên làm sai các dòng khác thì cần luyện thêm, còn hứa sai chính sách thì phải sửa ngay trong ngày.
Vì sao chấm "có" hoặc "chưa" thay vì thang điểm
Hai người chấm ra cùng kết quả. Với thang một đến mười, trưởng ca dễ tính cho tám, trưởng ca khó tính cho sáu, cùng một lượt khách. Với có hoặc chưa, sai lệch giữa người chấm giảm hẳn.
Nhân viên biết đúng chỗ phải sửa. Một con số sáu trên mười không nói được gì. Một dòng "chưa" ở tiêu chí năm kèm ghi chú "Câu đầu em hỏi: chị định mua tầm giá bao nhiêu ạ" thì nhân viên biết ngay lần sau phải hỏi việc dùng trước.
Chữ "chưa" nhẹ hơn chữ "không đạt". Chữ "chưa" ngụ ý sẽ làm được. Nhân viên mới đọc phiếu có năm chữ "chưa" vẫn thấy mình đang trên đường học, không phải đang bị đánh trượt.
Ô "không áp dụng" để khỏi chấm oan. Khách bước vào đã nói "Cho chị cái quạt mã này, chị lấy luôn" thì chặng hỏi nhu cầu gần như không có. Đánh "không áp dụng", đừng đánh "chưa".
Đếm được tiến bộ qua thời gian. Mỗi tháng đếm số dòng "có" trên tổng số dòng áp dụng. Con số đó không dùng để xếp hạng, chỉ để chính nhân viên thấy mình đi từ năm lên chín dòng trong ba tháng.
Ai chấm, chấm lúc nào, chấm bao nhiêu lượt
Phiếu chấm có ích hay không phụ thuộc vào cách dùng nhiều hơn vào nội dung phiếu. Vài nguyên tắc nên giữ:
- Người chấm là trưởng ca hoặc người kèm. Không để nhân viên ngang hàng chấm nhau để tính thưởng, dễ sinh xích mích. Nhân viên ngang hàng chỉ dùng phiếu trong buổi luyện tập.
- Báo trước là có chấm. Nói rõ với cả đội: "Tuần này chị sẽ đứng xem mỗi bạn hai lượt khách, chấm theo phiếu này, để mình biết cần tập chỗ nào." Chấm lén làm nhân viên mất lòng tin.
- Chấm vào giờ bình thường. Giờ cao điểm ai cũng phải nói vội, bỏ chặng; chấm lúc ấy là chấm cái đông, không phải chấm người.
- Hai đến bốn lượt mỗi người mỗi tháng. Một lượt thì dễ gặp khách quá dễ hoặc quá khó. Ba bốn lượt mới thấy thói quen.
- Không đứng chắn giữa nhân viên và khách. Đứng ở chỗ nghe được, làm việc khác như xếp hàng, đừng cầm phiếu vung vẩy trước mặt khách.
- Nhân viên tự chấm mình trước. Sau lượt khách, đưa phiếu trống cho nhân viên tự đánh. So hai bản là cuộc nói chuyện tốt nhất.
Phiếu đã điền giữ trong tập riêng của trưởng ca, không dán lên bảng chung, không đọc to trong họp. Cái gì liên quan một người thì nói riêng với người đó.
Chỉnh phiếu cho ngành dịch vụ
Mười hai tiêu chí trên viết cho cửa hàng bán lẻ. Với dịch vụ, vài dòng cần đổi, nhưng nguyên tắc chấm hành vi cụ thể vẫn giữ.
| Ngành | Dòng nên thay | Tiêu chí thay thế |
|---|---|---|
| Spa chị Hạnh | 3. Để khách tự xem | Mời khách ngồi và mời nước trong một phút đầu |
| Spa chị Hạnh | 8. Nói khác biệt bằng chuyện dùng | Giải thích quy trình liệu trình từng bước, không hứa kết quả trên da |
| Phòng khám C | 5. Hỏi hai câu về việc dùng | Hỏi lý do đến khám và lịch hẹn, không hỏi sâu về bệnh trước mặt người khác |
| Phòng khám C | 7. Đưa hai ba lựa chọn | Chuyển đúng câu hỏi chuyên môn cho bác sĩ, không tự tư vấn |
| Trung tâm ngoại ngữ D | 6. Nhắc lại nhu cầu | Nhắc lại mục tiêu học và lịch rảnh của học viên để xác nhận |
| Trung tâm ngoại ngữ D | 10. Thông tin chính sách | Nói đúng học phí, điều kiện bảo lưu, không hứa điểm thi |
Với phòng khám và spa, có hẳn một tiêu chí về việc nhân viên không nói thay chuyên môn là bắt buộc. Lễ tân hay tư vấn viên nói "Làm liệu trình này là hết nám luôn chị" hoặc "Triệu chứng này chắc không sao đâu ạ" là đã vượt quá phần việc của mình, và người chấm phải ghi lại ngay.
Trao phiếu cho nhân viên trong mười phút
Phiếu điền xong mà không nói chuyện thì phí. Mười phút ngồi riêng sau ca là đủ, theo thứ tự:
- Hỏi nhân viên tự thấy lượt khách vừa rồi thế nào: "Em thấy lượt chị khách mua nồi cơm vừa rồi ổn chỗ nào, vướng chỗ nào?"
- Đọc hai ba dòng "có", dẫn đúng câu nhân viên đã nói. Người ta cần biết điều gì đang làm đúng để giữ.
- Chọn một dòng "chưa" quan trọng nhất, chỉ một. Đọc câu nhân viên đã nói, rồi gợi ý câu thay.
- Nhờ nhân viên nói thử câu thay ấy ngay tại chỗ, hai ba lần cho quen miệng.
- Hẹn lần chấm sau và nói rõ lần sau sẽ để ý dòng ấy trước tiên.
Nếu nhân viên tự chấm mình trước, bước một thay bằng việc so hai bản phiếu. Chỗ hai bên cùng đánh "chưa" là chỗ dễ sửa nhất, vì nhân viên đã tự thấy. Chỗ nhân viên đánh "có" mà người chấm đánh "chưa" là chỗ cần cùng đọc lại thật chậm câu nói đã ghi, không tranh cãi.
Đừng mở đầu bằng chuyện số dòng "chưa". Đừng so với người khác: "Bạn Minh làm được chín dòng rồi mà em mới năm" là câu khiến nhân viên ghét cả phiếu lẫn bạn Minh.
Lỗi hay gặp khi dùng phiếu chấm
Phiếu chấm tốt mà dùng sai vẫn phản tác dụng. Những lỗi hay gặp:
- Gắn phiếu với trừ lương ngay từ tháng đầu. Nhân viên sẽ diễn cho phiếu, không học thật. Dùng phiếu để luyện ít nhất hai ba tháng rồi mới bàn chuyện thưởng.
- Thêm tiêu chí mỗi khi có lỗi mới. Phiếu phình lên ba mươi dòng, không ai chấm nổi. Giữ mười đến mười lăm dòng, thay dòng chứ đừng cộng thêm.
- Chấm theo cảm tình. Nhân viên dễ thương được "có" dễ hơn. Ghi câu nói thật vào cột cuối là cách tự kiểm mình.
- Chấm mà không bao giờ trao lại. Phiếu nằm trong ngăn kéo thì chỉ là giấy.
- Dùng chung phiếu cho mọi vị trí. Thu ngân, kho, giao hàng có việc khác; chỉ chấm người trực tiếp tiếp khách bằng phiếu này.
- Chỉ chấm người mới, bỏ qua người cũ. Người mới thấy mình bị soi riêng, người cũ giữ nguyên thói quen xấu. Chấm cả đội, kể cả trưởng ca khi trưởng ca đứng quầy.
Một cách kiểm xem phiếu có đang dùng đúng không: hỏi ba nhân viên bất kỳ "Tháng này em đang sửa dòng nào trên phiếu?" Nếu họ trả lời được ngay, phiếu đang sống. Nếu họ ngơ ngác hoặc chỉ nhớ "em bị mấy dòng chưa", phiếu đang được dùng để chấm điểm chứ chưa phải để kèm người.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng phiếu đánh giá này để tính thưởng không?
Có thể, nhưng nên đợi vài tháng sau khi cả đội đã quen phiếu và thấy nó công bằng. Nếu gắn thưởng ngay, nhân viên sẽ diễn đúng phiếu khi thấy có người đứng xem, còn lúc khác thì làm như cũ.
Chấm nhân viên mà nhân viên không đồng ý thì xử lý sao?
Đọc lại câu nói thật đã ghi trong cột cuối. Phần lớn tranh cãi hết khi có câu nguyên văn. Nếu vẫn chưa thống nhất, hẹn chấm thêm một lượt khác, có người thứ hai cùng xem để so.
Mười hai tiêu chí có quá nhiều cho nhân viên mới không?
Với nhân viên tuần đầu, chỉ chấm bốn dòng: chào, xưng hô, hỏi nhu cầu và nói đúng chính sách. Thêm dần các dòng khác khi người đó đã tự tiếp khách được, thường sau hai đến bốn tuần.
Có cần dùng phần mềm để chấm không?
Không cần. Một tờ giấy in sẵn hoặc một bảng tính đơn giản là đủ cho cửa hàng nhỏ. Phần mềm quản lý chỉ có ích khi có nhiều chi nhánh và cần cộng số liệu, còn nội dung tiêu chí vẫn phải tự viết.
Chấm lượt tiếp khách qua điện thoại có dùng phiếu này được không?
Dùng được khung sáu chặng, nhưng đổi vài dòng: bỏ chuyện đứng cách khách, thêm dòng giới thiệu tên và nơi gọi trong mười lăm giây đầu, hỏi khách có tiện nghe không, và tôn trọng khi khách nói không muốn nghe tiếp.
Bao lâu nên sửa lại các tiêu chí trên phiếu?
Rà lại mỗi quý. Dòng nào cả đội đều đạt liên tục ba tháng thì có thể bỏ ra, thay bằng một việc khó hơn đang thường bị bỏ qua. Ghi ngày sửa ở đầu phiếu để không lẫn bản cũ.